خبرگزاری فارس: کتاب«ابن مُقله» نوشته به زندگی و زمانه ابوعلی محمدبنعلیبنحسینبنمقله بیضاوی شیرازی، مخترع و مبتکر رسم الخط بدیع و شیوه جدید خط عربی پرداخته و فراز و نشیبهای زندگی وی را برای مخاطب امروزی بیان کرده است.
با گذشت قرن های متمادی از شکل گیری فرهنگ و تمدن اسلامی و پیوند آن با بوم ایران زمین، هنوز هم آشنایی با چهره های شاخص و تاثیرگذار این تمدن بزرگ اسلامی برای نسل های کنونی تازگی دارد. کتابهای زیادی تا به حال در این زمینه تالیف و منتشر شده اما گویی عطش مخاطبان برای آشنایی هر چه بیشتر با نام آوران عرصه های گوناگون علمی و فرهنگی تمدن بزرگ اسلامی ایرانی پایانی ندارد و هر چه کتاب در این زمینه منتشر شود، همچنان مخاطب دارد و در این میان اگر، کتابی به قلم یکی از چهره های شاخص علمی و فرهنگی معاصر کشورمان درباره بزرگان تمدن اسلامی ایرانی منتشر شود، رضایت مخاطبان دوچندان خواهد شد.
مثال روشن این مسئله استقبال از مجموعه کتاب های آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران به قلم دکتر علی اکبر ولایتی است که اخیراً از سوی انتشارات امیرکبیر چاپ و منتشر شده است. یکی از آثار قابل توجه این مجموعه، کتاب «ابن مُقله» است.
اثر حاضر تلاشی از سوی نویسنده برای معرفی چهره واقعی ابوعلی محمد بن علی بن حسین بن مقله بیضاوی شیرازی است که در عصر 5 شنبه 21 شوال 272 هجری از خانوادهای ایرانی از اهالی فارس در بغداد به دنیا آمد. به نظر عدهای، مقله لقب پدرش، ابوالعباس علی بن حسین، بود. ابن مُقله در زمان وزارت در جوانمردی و خیرات بی همتا بود. بیشتر جوایز و صلههایی را که از خلفا میگرفت میان فقرا تقسیم میکرد. اغلب خطوطش را در مقام احسان و نفقه به محتاجان اکرام میکرد.
وی 5 پسر، به نامهای ابوالحسن علی بن ابی علی، اوبوالحسین محمد بن محمد، ابوالقاسم، ابوعیسی و ابو محمد عبدالله و ظاهراً یک دختر داشت که در منابع نام او ذکر نشده و فقط مشخص است که زمانی به ابن بواب، خوش نویس مشهور، خط تعلیم داده است.
کتاب «ابن مُقله» دوازدهمین کتاب از سری مجموعه کتاب های آفرینندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ایران و در چهار فصل تنظیم شده است.
در فصل اول نویسنده به اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران در قرن چهارم هجری میپردازد، در فصل دوم به خانه و خانواده، دوران وزارت و استادان و شاگردان وی و در فصل سوم به آثار و افکار ابن مُقله و در نهایت در فصل چهارم ابن مُقله را در اشعار شاعران بررسی میکند.

خطی از ابن مقله
مؤلف درباره وزارت ابن مُقله معتقد است، ابن مُقله، پس از تحصیل در سطوح عالی، در اوان جوانی به اقتضای زمان، در زمره سیاست مداران در آمد و از بازیگران قضایای قرن چهارم شد. وی برای رسیدن به اهدافش در پی تصاحب مسند وزارت راهی بغداد شد. در 296 هجری او بوالحسن علی بن محمد بن فرات وزیر بود. ابن فرات چون ابن مُقله را به انواع فضایل، مناقب و حسن خط و جودت طبع آراسته دید و او را در سیاست و کیاست بی نظیر یافت، در اندک زمانی تمامی امور مربوط به خود را به او واگذار کرد. به این سبب، پایههای قدر و منزلت و مقام ابن مُقله محکم شد. ابن مُقله وزیر شد و به آرزویش رسید. البته ابن مُقله هم چنان علی ابن عیسی را گرامی داشت. وی اوضاع نابسامان پیادگان مصافی را نیز بعهده گرفت. ایشان ملازمان خانه خلیفه بودند.
ابن مُقله نزد کسانی چون العباس ثعلب و ابوبکر بن درید به کسب دانش پرداخت و در علوم ادبی تبحر یافت. احول سگزی استاد خوش نویسی او بود. همو ابن مُقله را «امام الخطاطین» لقب داد. برخی از شاگردان و پیروان سبک ابن مُقله عبارت اند از: اسماعیل بن حماد جوهری فارابی، مؤلف صحاح اللغه، محمد بن اسماعیل بغدادی، ابواسحاق ابراهیم بن هلال صابی صاحب کتاب التاج در تاریخ دیالمه، شمس المعالی قابوس بن وشمگیر و حسن بن مرزبانی سیرانی که در عصر خود معروف بود.
نگارنده معتقد است برای درک ارزش و اهمیت آثار ابن مُقله در زمینه خوشنویسی نخست سیر پیدایش و تحول خط را باید بررسی کرد. انسان از دیرباز، برای برقراری ارتباط و تبادل افکار، از زبان و خط استفاده کرده است. همان گونه که ارزش به آشکار کردن اندیشه آدمی است، ارزش خط هم در تبدیل زبان شفاهی و گذرا به صورت کتبی و ماندگار است.
خط با کتابت و تحریر و رقم، هم معناست. در صنعت اهل قلم نیز عبارت است از نوشتن شکل مستقل هر حرف، چگونگی ترکیب حروف و تشکیل جمله و سطر که بر نیتهای درونی انسان دلالت میکند. خوش نویسی هنری متعالی است. با ذوق و اندیشه و تفکر سر و کار دارد و با زندگی انسانها درآمیخته است.
توانایی و ابداعات ابن مُقله در هنر خوش نویسی انکار ناپذیر است. تاریخ 1000 سال ناگزیر از قبول نظریات و نمونههای موفقی است که او ارائه کرده است. مقام او در هنر خوش نویسی از دو جهت قابل بررسی است: نخست ابداع خطوط گوناگون و دوم: زیباسازی مفردات و ترکیبات ساختاری حروف و کلمات، هدایت ابداعات خود به حوزه هنر و گشودن بابی نوین در عالم خودش نویسی و خطاطی. پس میتوان گفت ابن مُقله با زیبایی شناسی در خط امروز فضای آشنایی ایجاد کرده است.
وی در علوم فقه، تفسیر، ادبیات، خط، ترسل، انشا، بلاغت، حفظ لغت، آشنایی به علم اعراب و شعر بی نظیر بود.
اشعار وی زیبا و ملیح و توقیعاتش نمونه بود. بویژه در نگارش خط کوفی و خطوط ابداعیش هیچ هنرمندی به پایه او نرسیده است. بی شک تطور و تکامل و زیبایی راستین و استواری کامل خط بر مبنای مقیاسی متین، فقط با نام ابن مُقله همراه است.
ابن مُقله را مخترع و مبتکر رسم الخط بدیع و شیوه جدید خط عربی میدانند. وی به یاری ذوق سرشار و استعداد بسیار، کوشید دشواریهای خط کوفی را استخراج کند تا عامه اهل سواد تحریر آن را بیاموزند. برای خطوط نوین نخست قواعد استوار و منطقی و روشهای نگارش علمی تدوین میکرد و مدار خط را بر دایره و سطح گذاشت. از خط کوفی خطی ساخت و آن را «محقق» نامید.
با وجود شهرت ابن مُقله و ستایش وی به کثرت آثارش، متأسفانه آثار خطی اندکی از وی بجا مانده است. آنچه به نام او دیده شده است عبارتاند از؛ رساله العلم الخط که در دارالکتب مصر موجود است؛ رساله فی میزان الخط که در مکتب عطارین تونس نگهداری میشود؛ اصناف الکتاب و مقدمه فی الخط که در مغرب موجود است؛ شش رقعه از مرقع ثلث چهار دانگ و دو دانگ جلی و نسخ خوش که در کتابهای سلطنتی است. همچنین قرآنی نوشته است که بین ابواب در کتابخانه بهاءالدوله بن عضدالدوله شیراز یافت. این قرآن یک جزء کم داشت و ابن ابواب آن را کامل کرد.
نویسنده در فصل چهارم درباره ابن مُقله در اشعار شاعران می نویسد: پس از قتل ابن مُقله وزیر، تا مدتها فضلا و علما و شعرا در حق او مدایح و مراثی میسرودند. بسیاری از شعرای بزرگ عرب مدح او میگفتند یا در اشعار خود نامی از او میبردند.
شاعران فارسی گوی هم به مناسبتهای گوناگون نام او را نگین آثار خود میساختهاند.
شیخ اجل سعدی میفرماید:
اگر ابن مُقله دگر باره در جهان آید
چنان که دعوی معجز کند به سحر مبین
به آب زر نتواند کشید چون تو الف
به سیم حل ننگارد به سان ثغز تو سین...
خواجوی کرمانی هم گوید:
خطی که مردم چشمم نوشته ست بر آب
محقق است که او ابن مُقله ثانی است
نویسنده: علی الله سلیمی
می چکد شبنم احساس قشنگ ازقلمم